دکترین نظامی جمهوری اسلامی ایران: چگونگی شکل‌گیری و دلایل کارایی آن

برای نسخه فارسی به پایین صفحه مراجعه کنید

The Islamic Republic of Iran’s Military Doctrine: How It Was Built and Why It Worked

An examination of how asymmetric military thinking produced results that conventional military superiority could not overcome.

A Note Before We Begin

Regardless of where you stand on the Israel-U.S. war against Iran, understanding the adversary is not optional. It is the starting point of any serious analysis. Washington and Tel Aviv demonstrated, at considerable cost, that they underestimated what they were up against. The Iranian opposition in diaspora has done the same for years, circulating plans for overthrowing the Islamic Republic that read more like wish lists and fantasies than serious strategic assessment. The result can be summed up in 47 years of Islamic Republic of Iran brutal governance.

This article has no brief for the Islamic Republic of Iran. Its human rights record is brutal. Its political legitimacy is contested by a large part of its own population. None of that is relevant to the question this article addresses, which is how the IRGC thinks about military preparedness and what it has spent the last two to three decades building. Sun Tzu’s observation has not aged badly: “If you know neither the enemy nor yourself, you will succumb in every one of a hundred battles.” (The Art of War) Understanding the Islamic Republic of Iran’s military capabilities and strategic calculus, objectively and without the distortion of ideology or wishful thinking, is not a courtesy extended to the regime. It is a prerequisite for anyone who hopes to confront it effectively.

A Military Doctrine Tested Under Fire

The war that the United States and Israel launched against Iran in 2025 and 2026 did not produce the outcomes its planners expected. The Islamic Republic did not collapse. Its military did not disintegrate. Its population did not rise up on the timeline anyone anticipated. Two full campaigns later, the ceasefire is in place, the Islamic Republic is still functioning, and Washington is at the negotiating table trying to recover ground it could not take by war.

That outcome was not an accident and it was not luck. It was the result of a military doctrine the Islamic Republic of Iran had been building, refining, and testing for over two decades, based on a single organizing question: how does the United States fight, and how do you survive it?

The classroom: Afghanistan, Iraq, Libya and Beyond
Iran did not develop its military doctrine in isolation. It built it by watching, carefully and over a long period, exactly how the United States wages war against governments it wants to remove. Three lessons in particular shaped everything that followed.

The first lesson was the American way of war itself. The pattern was consistent across every conflict. Washington begins with an air campaign designed to overwhelm. The first priority is always air defense suppression: destroy the enemy’s ability to contest the sky, and everything that follows becomes easier. The second priority is command and control. Take out the communications infrastructure, the headquarters, the senior leadership, and the military below them loses coherence. In Iraq in 2003, this approach worked with stunning speed. The entire command structure of Saddam Hussein’s military collapsed within weeks. In Libya in 2011, NATO air power destroyed Gaddafi’s centralized military apparatus without a single allied ground casualty. In Afghanistan, the Taliban’s conventional formations were dismantled within weeks by a combination of air power and special operations.

The second lesson was the role of U.S. regional bases. In every campaign, the dense network of American military installations across the region served as forward bases, enabling sustained air operations without the logistical limitations that would otherwise apply. Host governments allowed their territory to be used for sustained campaigns against neighboring states. Iran watched this and drew the obvious conclusion: when its turn came, those bases would be part of the equation too.

The third lesson was perhaps the most consequential. Since Vietnam, the United States had always operated in offensive mode. Not once, in any of the conflicts that followed, had a targeted country mounted a serious counter-attack against American forces, American bases, or American allies at a scale that forced Washington to assume a defensive posture. Iraq did not. Libya did not. Afghanistan did not. The wars were asymmetric in one direction only: overwhelming American offense against targets that absorbed punishment without striking back meaningfully. Iranian planners recognized that this prolonged period of one-sided warfare had produced a specific blind spot in American military planning. The U.S. defense establishment had not seriously planned for a scenario in which the other side came back hard, targeted its bases, threatened its partners, and imposed real costs on the attacker. It had, in a sense, forgotten what it felt like to be on the receiving end. Iran intended to remind it.

There was also a proof of concept closer to home. The 2006 Israel-Hezbollah war demonstrated that a decentralized, cell-based military structure could fight the Israeli Defense Forces to a standstill, surviving repeated Israeli decapitation attempts because there was no single center to decapitate (Washington Institute for Near East Policy). Iran took that lesson and scaled it into a national military doctrine.

Strategic Calculation: Accepting Punishment
Understanding how the United States fights was only the first step. The harder question was what a country with Iran’s resources could realistically do about it.

The honest answer was sobering. Iran could not match American and Israeli firepower. The numbers alone tell the story: the U.S. military budget stood at $997 billion in 2025, rising toward $1 trillion in 2026 with Iran-related supplementals (SIPRI, April 2026; Statista, May 2026). Israel’s defense budget reached $44.8 billion for 2026, nearly triple its pre-war level (Breaking Defense, March 2026). Iran’s military spending, by contrast, fell to $7.4 billion in 2025, hampered by 42 percent annual inflation (SIPRI, April 2026). Developing the full range of conventional ground, air, and sea military technology required to contest a superpower directly was neither financially possible nor strategically sensible. The air defense problem was particularly acute. Iran’s geography, vast in size, mountainous in the north and west, and with population centers spread across a large interior, makes comprehensive nationwide air defense technically demanding and prohibitively expensive.

The conclusion Iranian planners reached was to invert the conventional logic of defense entirely. If they could not stop an attack, they would make its cost so severe that the attacker would be forced to reconsider. Their defense would be built on offensive capability. This meant accepting something that most governments cannot bring themselves to accept politically: that in the early stages of any conflict, Iran would take serious punishment. Military installations would be hit. Infrastructure would be damaged. People would die. The doctrine assumed this. It planned for it. The response was not to prevent that damage through impenetrable defenses. It was to make the strategic cost of inflicting it unsustainable.

The Architecture: What Iran Built
The product of this thinking is not a single strategy but a system, where each element was designed to reinforce the others and to exploit specific vulnerabilities in the kind of war the U.S. and Israel prefer to fight.

The most consequential decision came first: defense would not be fought in Iran. It would be fought in Israel, in U.S. bases across the region, and in the global oil market. Everything else in the doctrine flows from that choice.

Taking the Fight to the Aggressor
The countries that fell to U.S. and Israeli military power absorbed the punishment on their own soil and never seriously threatened the attacker’s own territory. Iran decided to do something different: take the fight directly to the aggressor.

From the beginning, Iranian doctrine assumed that any attack on Iranian soil would be met with direct strikes on major Israeli population centers and U.S. military installations across the region. This was not retaliation designed as a last resort. It was the primary deterrent, woven into the doctrine from the start.

Geography made this approach particularly powerful. Iran is roughly eighty times the size of Israel, and U.S. military presence in the region is concentrated in a finite number of bases. Even if only a fraction of Iranian drones and missiles get through, they are striking a small, densely concentrated target set. Each successful strike matters disproportionately. Damage U.S. regional bases enough and Washington is forced to operate from aircraft carriers and distant installations, which significantly reduces its operational tempo and sustainability. The attacker’s forward position, the very infrastructure that makes sustained air campaigns possible, becomes the vulnerability.

That asymmetry defined what kind of offensive tools Iran needed to build.

Planning the Air Offensive Capabilities
The specific problem was how to penetrate enemy air and sea defense systems with enough volume and variety to overwhelm them. Iranian planners studied the specific systems Israel and the United States deploy. THAAD, Patriot, Arrow, David’s Sling, Iron Dome: each was analyzed for its operating parameters, its cost per intercept, and critically, its assumptions about the trajectory and behavior of incoming threats.

Two structural weaknesses emerged. The first was cost and scarcity: interceptor systems are extraordinarily expensive, and the total number available at any given time is finite, with many batteries distributed across different theaters globally. The second was technical: most intercept calculations assume a ballistic trajectory, a predictable arc. Missiles that maneuver during flight, particularly in the midcourse and terminal phases, disrupt that calculation fundamentally.

From these two weaknesses, Iran derived the core of its offensive strategy: make interception a numbers game, then win the numbers game. The Shahed series of drones was developed specifically for this function: cheap to produce, small enough to be difficult to detect on radar at low altitude, and deployable in swarms (Centre for Information Resilience). In the June 2025 conflict, some Shahed drones reportedly carried no explosive payload at all, launched solely to force Israel to expend interceptors (American Partisan, April 7, 2026). Tehran can produce around 10,000 Shahed drones per month (Centre for Information Resilience). No allied interceptor production line operates at that rate. Drones accounted for roughly 71 percent of all recorded strikes during the 2026 campaign (CSIS, May 2026).

Iran’s parallel missile development program produced short- to medium-range ballistic and cruise missiles, including systems with hypersonic characteristics. Several of Iran’s more sophisticated medium-range missiles incorporate midcourse and terminal-phase maneuvering capability, making intercept trajectories unpredictable (IISS). Iran also developed warheads carrying cluster munitions that deploy submunitions before the primary vehicle is intercepted, meaning a successful intercept of the carrier does not necessarily prevent payload delivery. Production and storage infrastructure was moved deep underground into mountain facilities where surface bombing can damage entrances but cannot destroy what is inside.

Saturating and depleting enemy air defenses only works, however, if the military structure launching those attacks can survive the opening strikes. That is what the mosaic defense was designed to guarantee. But before the air campaign and the mosaic defense, Iran also needed to dominate the waters it was defending.

Naval Offensive Capabilities: The Mosquito Fleet
Iran made a deliberate choice early in its military development that most analysts initially dismissed: it would not build a conventional blue-water navy to compete with the United States. Large warships are expensive, easy to track, and vulnerable to precisely the kind of precision strikes at which the U.S. excels. Instead, Iran institutionalized a split between two distinct naval forces. The regular Iranian Navy maintained a conventional fleet for symbolic purposes and occasional long-range deployments. The real warfighting instrument was the IRGC Navy, purpose-built for harassment and denial operations in the Persian Gulf’s shallow, island-cluttered waters where geography compresses distances and partly neutralizes the advantages of a superior conventional force (Radio Free Europe/Radio Liberty, March 12, 2026).

The core of that force is what military analysts have called the “mosquito fleet”: large squadrons of small, high-speed attack boats operating in swarms. The concept is economically asymmetric by design. A swarm of fast boats is cheap to produce and difficult to stop with expensive naval ordnance. In February 2025, the IRGC unveiled the Heydar-110, a carbon-fiber catamaran with a top speed of 110 knots, making it the fastest operational military combat boat in the world. For comparison, the newest generation of U.S. military fast boats barely reaches 85 kilometers per hour (The Most Revolutionary Act, May 7, 2026).

Beyond surface vessels, Iran developed unmanned surface vessels configured as floating bombs, guided remotely from shore or other craft without risking Iranian personnel. The Ya Mahdi high-speed drone boat, less than 12 meters long and barely 1.5 meters high, carries three rocket launchers and can be transformed into a mobile explosive device. Military analysts have described these unmanned boats as a “weapon of mass disruption,” capable of creating sufficient threat and uncertainty to disrupt commercial shipping without firing a single shot (The Most Revolutionary Act, May 7, 2026). The IRGC Navy has also developed mini-submarines and unmanned underwater vehicles, enabling multi-domain saturation attacks in which threats arrive simultaneously from above, on the surface, and below it (Army Recognition, October 9, 2025).

After the 2025 and 2026 U.S. strikes destroyed much of Iran’s formal naval warfighting capacity, its capacity to deploy armed speedboats against tankers and commercial vessels was not meaningfully degraded. More than 60 percent of IRGC fast-attack boats remain intact (The Gateway Pundit, April 20, 2026). The IRGCN has since moved toward a selective transit system in the Strait, using passive sensor networks to identify and allow non-hostile vessels through while targeting U.S. and allied-linked shipping (Special Eurasia, April 3, 2026). The Strait does not need to be fully closed to achieve its strategic purpose. Introducing enough uncertainty and risk that commercial operators avoid it produces a comparable economic effect.

Ground Offensive Capabilities: Guerrilla Doctrine and Underground Infrastructure
Iran’s ground forces are not designed to win a conventional land war against the United States. The IRGC Ground Force, with over 610,000 active personnel and more than one million Basij paramilitary forces (Military Power Rankings, IISS 2023), is structured for asymmetric ground combat: guerrilla warfare, urban fighting, and the kind of prolonged attrition that exhausts an occupying force rather than defeats it in open battle.

The eight-year Iran-Iraq war forged the IRGC into a serious fighting organization with hard-won experience in sustaining ground operations against a better-equipped enemy (Kathmandu Post, March 16, 2026). The 2003 Iraq war added a second lesson: never leave conventional military assets exposed above ground as targets for precision air strikes. Taking what one analyst described as “a leaf out of the North Vietnamese playbook,” Iran moved its entire warfare capacity underground, buried in tunnels hundreds of meters beneath mountain granite formations that former U.S. military experts believe are beyond the reach of even the largest bunker-buster bombs (Kathmandu Post, March 16, 2026). Equipment, ammunition, command nodes, and production facilities were dispersed and hardened to ensure no single strike could prove strategically decisive.

The prospect of a ground war in Iran, fighting an IRGC with decades of guerrilla experience across terrain of that scale and complexity, is precisely why no serious military planner in Washington or Tel Aviv has proposed one.

All of this ground, air, and naval capability only functions if the command structure coordinating it can survive the opening decapitation strikes. That is what the mosaic defense was built to ensure.

Mosaic Defense: Making Decapitation Irrelevant
The mosaic defense strategy, developed in 2005 by IRGC Brigadier General Mohammad Ali Jafari, incorporates a flexible and decentralized command structure with built-in redundancies (Soufan Center, March 9, 2026). The IRGC restructured its command and control architecture into 31 separate provincial commands, each operating as an independent entity with its own arsenals, stockpiles, intelligence capabilities, and pre-delegated authority for contingency operations (Iran Primer, United States Institute of Peace). The doctrine was deliberately designed to prevent the rapid regime collapse that centralized command produced in Iraq in 2003.

The concept mirrors the German military principle of Auftragstaktik, widely used in the Second World War, where commanders acted on intent rather than waiting for orders from above, allowing operations to continue fluidly even when senior command was disrupted, destroyed, or out of communication. Applied to Iran’s provincial IRGC structure, the principle is the same: kill the general, and the colonels keep fighting. Each provincial command has a full military structure at its disposal, with its own Basij units, its own weapons, and pre-arranged contingency plans it can execute without reference to Tehran (Soufan Center, March 9, 2026).

Cyber Warfare: The Invisible Front

Iran’s cyber capabilities represent a dimension of its asymmetric doctrine that operates entirely outside the reach of conventional military defenses. Iran-linked cyber proxies and hacktivists have become highly active since Operation Epic Fury, showing resilience even as the IRGC and the Ministry of Intelligence and Security have been battered by U.S. and Israeli strikes. Iran’s cyber strategy focuses on asymmetric cost imposition, aiming at psychological impact and subsequent resource exhaustion (Soufan Center, March 17, 2026). The MOIS-linked Stryker cyber attack demonstrated that Iran retains high-end offensive capability and can impose operational and psychological costs far from the physical battlefield.

Iran’s cyber operations are not limited to wartime. The 2024 hack into Trump’s presidential election campaign was attributed to Iranian state-linked actors, demonstrating a willingness to project cyber power into the domestic political processes of adversaries (Soufan Center, March 17, 2026). Iran has relied on both state institutions and hacktivists, deploying a range of tactics for espionage, infrastructure disruption, and psychological operations against targets in the United States, Israel, and Gulf states. The Cyber Defense Command manages both offensive and defensive operations, and the 2025 and 2026 defense budgets included increased allocations for cyber and aerospace divisions (Global Military, 2026).

The strategic value of cyber capability within Iran’s broader doctrine is clear: it imposes costs, creates uncertainty, and degrades adversary systems without crossing the threshold that would trigger a conventional military response. It is, in that sense, the purest expression of asymmetric warfare, and one of the hardest capabilities to degrade from the air.

Keeping the drone and missile campaign running while the command structure absorbs decapitation strikes requires economic staying power too. The Strait of Hormuz provides it.

The Strait of Hormuz: Control, Revenue, and Economic Leverage

The IRGC’s Strait of Hormuz strategy is not simply about closing a waterway during wartime. It is a long-term project with two distinct objectives that extend well beyond any single conflict.

The first is control of flow. Over forty years, the IRGC built an area-denial architecture around the Strait, controlling three major islands positioned along the shipping corridors with networks of underground bunkers, fast attack boats, anti-ship missiles, and drone launch platforms. The underlying ambition is to establish de facto control over the flow of oil, petrochemical products, fertilizers, and all goods transiting in and out of the Persian Gulf. In the long-term calculus of IRGC strategic planners, control over the world’s most critical oil chokepoint is an economic asset as much as a military one: a power that controls what moves through the Strait can, over time, extract tolls, impose conditions on shipping, and generate revenues that fundamentally change the financial balance of power in the region.

The second objective is economic coercion of the Arab kingdoms. GCC states have built their economies around the unimpeded export of hydrocarbons and unimpeded import of everything else. When Iran closed the Strait in March 2026, QatarEnergy declared force majeure on all exports, oil production across the Gulf fell by at least ten million barrels per day, and Brent crude surged past $120 per barrel (Wikipedia/2026 Strait of Hormuz crisis). The International Energy Agency called it the greatest global energy security challenge in history. The message to GCC governments was deliberate: American military bases are not protection. They are a liability that makes you a participant in every war Washington chooses to fight, and a target in every retaliation that follows.

Closing the Strait imposes economic pain globally. Opening multiple simultaneous fronts multiplies that pressure and stretches the defenses protecting those GCC partners thin.

Horizontal Expansion: Regionalizing the War

The deliberate expansion of any conflict beyond Iran’s borders, stretching the front line across the entire region, is one of the least discussed but most strategically significant pillars of Iran’s doctrine.

The U.S. deploys a finite number of advanced air defense systems. THAAD batteries, Patriot systems, and carrier-based defenses are powerful but limited, and cannot be concentrated everywhere simultaneously. If conflict expands horizontally, those same systems must protect Saudi oil facilities, UAE infrastructure, Bahraini and Qatari military installations, Jordanian and Iraqi airspace, and Israeli cities at once. The coverage thins. The gaps widen. Every interceptor battery defending a Saudi facility is one less defending Tel Aviv.

Iran’s proxy network, Hezbollah in Lebanon, Hashd al-Shaabi in Iraq, Ansarullah in Yemen, and affiliated groups across the region, is the instrument of this expansion (Middle East Institute). Each group operates semi-independently with its own weapons stockpiles and command structures, activating simultaneously according to pre-arranged plans, forcing the defending side to split its interceptor capacity across multiple theaters at once. According to Matthew McInnis, former U.S. Deputy Special Representative for Iran, these experiences entrenched a strategy based on proxy and asymmetric warfare to confront adversaries with superior technological capabilities (IISS). The horizontal expansion doctrine is designed not just to win a war but to shatter the regional security architecture that makes the next one possible. The clearest illustration of that logic came during the 2025 and 2026 campaigns, when Iranian proxy strikes hit targets across all six GCC countries simultaneously, forcing Gulf governments to confront a question they had long avoided: if hosting American bases makes you a target rather than a protected partner, what exactly is the arrangement worth?

The Lesson, and What Comes Next

Both Washington and Tel Aviv have since come to recognize a significant gap in their defensive posture when confronted with an adversary that takes a serious offensive stand. The U.S. is now revisiting its military capabilities with urgency. Production capacity for various interceptor systems is being expanded significantly. Development programs for low-cost drones comparable to the Shahed series have been initiated. Research into low-cost interceptor technology specifically designed to counter cheap drone swarms is underway. Artificial intelligence is being integrated more deeply into identification, classification, targeting, and cross-platform coordination. These are meaningful responses, but they take time, and time is the one resource the current negotiations are consuming.

The Islamic Republic of Iran is not waiting for those responses to materialize. It will continue advancing the development and production of drones and missiles, replenishing and expanding the stockpiles that proved so effective in both campaigns. Reinforcing its control over the Strait of Hormuz remains a parallel priority, deepening the area-denial architecture that gave it the most consequential economic leverage of the conflict. In the meanwhile, the Islamic Republic is focused on making the ongoing conflict as politically costly, economically damaging, and internationally unpopular as possible, building deterrence against any future attack through accumulated cost rather than through a formal peace settlement.

Conclusion

The 2025 and 2026 campaigns served as the most rigorous real-world test Iran’s military doctrine has ever faced. Two of the largest combined U.S.-Israeli military operations in recent history were brought to bear against it. What those campaigns revealed belongs on the record.

The Islamic Republic of Iran military doctrine held. More than that, it exposed something that had been obscured by decades of one-sided American military dominance: the United States and Israel possess formidable offensive capabilities, but their defensive posture has significant gaps. They were not prepared for an adversary that could absorb punishment while simultaneously striking back at scale, depleting interceptor stockpiles, closing a critical global waterway, and opening simultaneous fronts across the entire region. The asymmetry in this conflict ran in a direction Washington had not seriously planned for.

China has been watching all of this with particular interest. Their overhead assets, satellites, and intelligence collection platforms have been gathering detailed operational data throughout both campaigns, observing in real time how U.S. and Israeli systems perform, where the gaps are, and how Iranian tactics evolved in response. That body of knowledge gives Beijing an advantage in planning for any future confrontation with the United States that no exercise or simulation could replicate.

The Arab kingdoms too have been forced into a reckoning long deferred. The security they purchased from Washington at enormous cost proved more fragile than advertised when Iranian strikes hit all six GCC states simultaneously. Gulf governments are now quietly reassessing whether long-term stability rests more reliably on regional cooperation than on outsourcing their security to a protector whose bases proved as vulnerable as everything around them.

The most consequential development, however, may be the one least visible in current negotiations. Iran has almost certainly concluded that none of the capabilities described in this article constitute a permanent deterrent. Missiles can be intercepted. Drones can be countered. Proxies can be degraded. The Strait can, in theory, be forced open. A nuclear capability is different. It cannot be bombed away, it cannot be negotiated away once it exists, and it changes the strategic calculus permanently. Iran may have already moved beyond concluding that it needs one. It may have already started building it.

By: M. Davar
June 2026

 

The views expressed in this article are those of the author and do not necessarily reflect the official policy or position of IranOnline.com.
—————————————————————————————————–
Below are a few of recently published related article by M. Davar

Useful Idiot with a Crown
What the U.S. Could Not Win by War, It Will Not Win in Negotiation

The Trap: Why Neither Washington nor Tehran Can Walk Away

From Hiroshima to Isfahan: America’s Selective Nuclear Morality
The Israel–U.S. War Against Iran: Strategic Miscalculation and Global Consequence

Sanctions vs. Workarounds: How Iran Keeps Money Moving
The Illusion of Protection: How the Iran War Changes the Gulf’s Reality

The Isfahan Operation: Rescue or an Attempt to Retrieve Enriched Uranium?
The hidden constraint driving urgency in Washington and patience in Tehran

From Nuclear Prevention to Proliferation

The U.S. and Israel: From “Weekend War” to Strategic Failure

Reza Pahlavi and the Line of Betrayal

No Kings in Washington, A Throne for Tehran

Israel’s Long Strategy Against Iran and the Reza Pahlavi Question
Exile, Intervention, and a Nation Trapped Between Power and Betrayal

Name Recognition Is Not Legitimacy: The Limits of Exile Leadership
Bombing Creates Rubble. It Does Not Create Democracy
Pushing Toward Conflict: The Calculations Driving the U.S. and Iran to the Brink
Manufacturing a Leader? The Rise of Reza Pahlavi
Iran’s Revolution: The Distance Between Rhetoric and Resistance
Iran at the Crossroads: Liberation, Illusion, and the Cost of Foreign Salvation
The Cost of Denial: How Iranian Exiles Repeat the Mistakes of Cuba and Vietnam
Regime Change in Iran, Forced from Outside: A Cure Far Deadlier Than the Disease
Iran at a Crossroads: Domestic Unrest, Foreign Meddling, and the Battle for Post-Conflict Politics

A New Chapter for the Middle East: Lessons from the Iran-Israel War

The Illusion of Victory: The High Cost of Attacking Iran

Israel’s Strike on Iranian Nuclear Facility Sparks Concern Over Erosion of International Law

The Unspoken Deterrent: Iran’s Enriched Uranium and the Specter of Dirty Bombs

An Iran-US & Israel War Would Not Be Contained: A Global Catastrophe in the Making

A War with Iran: A Risky Gamble with Global Consequences

 

 

دکترین نظامی جمهوری اسلامی ایران: چگونگی شکل‌گیری و دلایل کارایی آن

بررسی چگونگی کارآمدی تفکر نظامی نامتقارن در برابر برتری متعارف نظامی که نتوانست نتیجه را به سود خود تغییر دهد.

در آغاز، یک نکته ضروری

در تحلیل هر رویارویی نظامی، شناخت دقیق از دشمن نه یک انتخاب، بلکه پیش‌شرط هر ارزیابی جدی است. واشنگتن و تل‌آویو با پرداخت بهایی گزاف ثابت کردند که از این اصل غافل مانده‌اند. اپوزیسیون ایرانی در تبعید نیز دهه‌هاست همین مسیر را می‌پیماید؛ طرح‌هایی برای براندازی جمهوری اسلامی ارائه می‌دهد که در بهترین حالت آرزواندیشی است نه تحلیل راهبردی. نتیجه این خطای مشترک را می‌توان در چهل و هفت سال تداوم حاکمیت جمهوری اسلامی دید.

این نوشته از جمهوری اسلامی ایران دفاع نمی‌کند و مشروعیتش را تایید نمی‌کند. کارنامه حقوق بشری این نظام سیاه است و بخش بزرگی از مردم ایران مشروعیت آن را به چالش می‌کشند. اما این واقعیت‌ها به پرسش محوری این مقاله ربطی ندارند؛ پرسشی که صرفاً به این می‌پردازد که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی چگونه به آمادگی نظامی می‌اندیشد و در دو تا سه دهه گذشته چه ساخته است. سون‌تزو در هنر جنگ می‌نویسد: «اگر نه دشمن را بشناسی و نه خود را، در هر یک از صد نبرد شکست خواهی خورد.» درک عینی و بی‌طرفانه توانمندی‌ها و محاسبات راهبردی جمهوری اسلامی، نه امتیازی به این نظام است، بلکه ضرورتی برای هر کس که می‌خواهد آن را به گونه‌ای موثر به چالش بکشد.

دکترینی در بوته آزمون

جنگی که آمریکا و اسرائیل در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ علیه ایران به راه انداختند به هیچ‌یک از اهداف از پیش تعریف‌شده‌اش دست نیافت. جمهوری اسلامی فرونپاشید. ارتشش از هم نپاشید. مردمش در زمان مورد انتظار به پا نخاستند. پس از دو کارزار تمام‌عیار، آتش‌بس برقرار است، جمهوری اسلامی پابرجاست، و واشنگتن پشت میز مذاکره نشسته تا زمینی را بازپس گیرد که در میدان جنگ از دستش رفته بود.

این نتیجه نه اتفاقی بود و نه حاصل شانس. ریشه در دکترینی نظامی دارد که جمهوری اسلامی بیش از دو دهه در ساختن، آزمودن و پالودن آن سرمایه‌گذاری کرده بود؛ دکترینی که از یک پرسش محوری بر می‌خاست: آمریکا چگونه می‌جنگد، و چطور می‌توان در برابرش ایستاد؟

کلاس درس: افغانستان، عراق، لیبی و فراتر از آن

ایران دکترین نظامی خود را در خلأ نپروراند. آن را با رصد دقیق و چندین‌ساله شیوه جنگیدن آمریکا علیه دولت‌هایی که خواست سرنگونشان کند، طراحی کرد. سه درس در این میان همه چیز را شکل داد.

درس اول، ماهیت و روش جنگ آمریکایی بود. الگو در همه مخاصمات یکسان بود. واشنگتن همواره با یک کارزار هوایی طراحی‌شده برای فلج کردن دشمن آغاز می‌کند. اولویت نخست، سرکوب پدافند هوایی است: ابتدا توانایی دشمن برای رقابت در آسمان را نابود کن تا آنچه بعد می‌آید آسان‌تر شود. اولویت دوم، ضربه به زنجیره فرماندهی و کنترل است. زیرساخت ارتباطات، مراکز فرماندهی و رهبری ارشد را از کار بینداز تا ساختار نظامی زیردست انسجام خود را از دست بدهد. این رویکرد در عراق در سال ۲۰۰۳ با سرعتی حیرت‌انگیز کارگر افتاد؛ کل ساختار فرماندهی ارتش صدام در عرض هفته‌ها فروپاشید. در لیبی در سال ۲۰۱۱، قدرت هوایی ناتو دستگاه نظامی متمرکز قذافی را بدون یک کشته در میان نیروهای زمینی متحد از بین برد. در افغانستان نیز آرایش متعارف طالبان در هفته‌ها با ترکیب قدرت هوایی و عملیات ویژه متلاشی شد.

درس دوم، نقش شبکه پایگاه‌های منطقه‌ای آمریکا بود. در هر کارزاری، این شبکه فشرده استقرارهای نظامی در سراسر منطقه به پایگاه‌های پیشرفته‌ای تبدیل شد که بدون محدودیت‌های لجستیکی که در غیر این صورت اعمال می‌شد، عملیات هوایی پایدار را ممکن ساخت. دولت‌های میزبان اجازه دادند خاکشان برای کارزارهای پایدار علیه کشورهای همسایه به کار گرفته شود. ایران این واقعیت را دید و نتیجه‌ای بدیهی گرفت: وقتی نوبت خودش برسد، این پایگاه‌ها نیز بخشی از معادله خواهند بود.

درس سوم، و شاید مهم‌ترین آنها، به یک کور سوی راهبردی ایالات متحده می‌پرداخت. از جنگ ویتنام به این سو، آمریکا همواره در وضعیت تهاجمی عمل کرده است. در هیچ‌یک از مخاصمات پس از آن، هیچ کشور هدفی ضدحمله‌ای جدی علیه نیروها، پایگاه‌ها یا متحدان آمریکایی در مقیاسی که واشنگتن را به وضعیت دفاعی وادارد، به راه نینداخت. عراق نینداخت. لیبی نینداخت. افغانستان هم نینداخت. این جنگ‌ها تنها در یک سو نامتقارن بودند: تهاجم غالب آمریکایی در برابر هدف‌هایی که تنبیه را تحمل می‌کردند بدون اینکه پاسخ معناداری بدهند. برنامه‌ریزان ایرانی دریافتند که این دوره طولانی جنگ یک‌سویه یک نقطه کور مشخص در برنامه‌ریزی نظامی آمریکا پدید آورده بود: دستگاه دفاعی ایالات متحده برای سناریویی که طرف مقابل با قدرت پاسخ می‌دهد، پایگاه‌هایش را هدف می‌گیرد و هزینه‌های واقعی به مهاجم تحمیل می‌کند، جدی برنامه‌ریزی نکرده بود. به بیان دیگر، فراموش کرده بود که در سمت گیرنده بودن چه حسی دارد. ایران در پی یادآوری بود.

اثبات مفهومی نزدیک‌تری هم وجود داشت. جنگ ۲۰۰۶ اسرائیل و حزب‌الله نشان داد که یک ساختار نظامی غیرمتمرکز و سلولی می‌تواند ارتش اسرائیل را به بن‌بست بکشاند و ضربه‌های مکرر اسرائیل برای سربریدن فرماندهی را تحمل کند، چون هیچ مرکز واحدی برای قطع وجود نداشت. ایران این درس را گرفت و آن را به یک دکترین نظامی ملی ارتقا داد.

محاسبه راهبردی: پذیرفتن تنبیه

شناخت شیوه جنگیدن آمریکا تنها گام نخست بود. پرسش دشوارتر این بود که کشوری با منابع ایران واقع‌بینانه چه کاری می‌تواند انجام دهد.

پاسخ صادقانه ناخوشایند بود. ایران توان رقابت با آتش‌بار آمریکا و اسرائیل را نداشت. آمار به تنهایی گویاست: بودجه نظامی آمریکا در سال ۲۰۲۵ به ۹۹۷ میلیارد دلار رسید و با اضافات مرتبط با ایران در سال ۲۰۲۶ به سمت یک تریلیون دلار رفت. بودجه دفاعی اسرائیل برای سال ۲۰۲۶ به ۴۴.۸ میلیارد دلار رسید، نزدیک به سه برابر سطح پیش از جنگ. در مقابل، هزینه نظامی ایران در سال ۲۰۲۵ تحت فشار تورم سالانه ۴۲ درصدی به ۷.۴ میلیارد دلار سقوط کرد. توسعه طیف کامل فناوری نظامی زمینی، هوایی و دریایی برای مقابله مستقیم با ابرقدرتی بدین شکل، نه از نظر مالی ممکن بود و نه از نظر راهبردی منطقی. به ویژه مسئله پدافند هوایی حاد بود؛ پهناوری، کوهستانی بودن بخش‌های شمالی و غربی، و پراکندگی مراکز جمعیتی ایران در یک داخله وسیع، ایجاد یک سپر پدافند هوایی فراگیر و کارآمد را از نظر فنی دشوار و از نظر اقتصادی طاقت‌فرسا می‌کند.

نتیجه‌ای که برنامه‌ریزان ایرانی گرفتند این بود که منطق سنتی دفاع را کاملاً وارونه کنند. اگر نمی‌توانستند حمله را متوقف کنند، هزینه آن را آنقدر گران می‌کردند که مهاجم ناچار به تجدیدنظر شود؛ دفاعشان بر توانمندی تهاجمی بنا می‌شد. این یعنی پذیرش آنچه اکثر دولت‌ها از نظر سیاسی نمی‌توانند تحملش کنند: در مراحل آغازین هر درگیری، ایران تنبیه سنگینی خواهد خورد. تأسیسات نظامی هدف قرار می‌گیرند. زیرساخت آسیب می‌بیند. مردم کشته می‌شوند. دکترین این واقعیت را پذیرفته و برای آن برنامه‌ریزی کرده بود. هدف جلوگیری از این آسیب از طریق دفاع‌های نفوذناپذیر نبود؛ هدف این بود که هزینه راهبردی تحمیل چنین آسیبی را به گونه‌ای دردناک بالا ببرد که ادامه‌اش ناپایدار شود.

معماری: آنچه ایران برساخت

برآیند این تفکر نه یک راهبرد منفرد، بلکه یک منظومه راهبردی است که در آن هر عنصر برای تقویت عناصر دیگر و بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌های خاص در نوع جنگی که آمریکا و اسرائیل ترجیح می‌دهند طراحی شده است.

مهم‌ترین تصمیم در آغاز اتخاذ شد: دفاع در خاک ایران نجنگیده نخواهد شد؛ در اسرائیل، در پایگاه‌های آمریکایی در منطقه، و در بازار جهانی نفت جنگیده خواهد شد. تمام ارکان این دکترین از همین انتخاب سرچشمه می‌گیرد.

بردن جنگ به خاک متجاوز

کشورهایی که زیر قدرت نظامی آمریکا و اسرائیل تسلیم شدند، تنبیه را در خاک خودشان تحمل کردند و هرگز سرزمین مهاجم را به شکل جدی تهدید نکردند. ایران تصمیم گرفت راه دیگری بپیماید: جنگ را مستقیماً به خاک متجاوز ببرد.

از همان آغاز، دکترین ایران بر این پایه استوار بود که هر حمله به خاک ایران با ضربات مستقیم به مراکز جمعیتی مهم اسرائیل و تأسیسات نظامی آمریکا در سراسر منطقه پاسخ داده خواهد شد. این تلافی‌جویی به عنوان آخرین چاره نبود؛ بازدارنده اصلی بود که از همان ابتدا در بنیان دکترین تنیده شده بود.

در این میان، جغرافیا این رویکرد را به ویژه قوی کرد. ایران تقریباً هشتاد برابر اسرائیل وسعت دارد و حضور نظامی آمریکا در منطقه در شمار محدودی از پایگاه‌ها متمرکز است. حتی اگر تنها کسری از موج پهپادها و موشک‌های ایرانی از سپر پدافندی عبور کند، آنها یک مجموعه هدف کوچک و فشرده را هدف می‌گیرند و هر ضربه موفق اثری نامتناسب به جا می‌گذارد. اگر پایگاه‌های منطقه‌ای آمریکا به اندازه کافی آسیب ببینند، واشنگتن مجبور می‌شود از ناوهواپیمابرها و پایگاه‌های دورافتاده عمل کند که توان عملیاتی و پایداری آن را به طور محسوسی کاهش می‌دهد. در این چارچوب، موضع پیشرفته مهاجم یعنی همان زیرساختی که کارزارهای هوایی پایدار را ممکن می‌سازد، خود به نقطه آسیب‌پذیری تبدیل می‌شود.

این نامتقارن‌بودن تعیین کرد که ایران به چه ابزار تهاجمی نیاز دارد.

برنامه‌ریزی توانمندی‌های تهاجمی هوایی

چالش مشخص این بود: چگونه می‌توان با حجم و تنوع کافی از سامانه‌های پدافندی دشمن عبور کرد؟ برنامه‌ریزان ایرانی سامانه‌های مشخصی را که اسرائیل و آمریکا به کار می‌برند مورد بررسی قرار دادند. تاد، پاتریوت، ارو، قلاع داوود، گنبد آهنین: هر یک از نظر پارامترهای عملیاتی، هزینه هر رهگیری و مهم‌تر از همه، پیش‌فرض‌هایشان درباره مسیر و رفتار تهدیدات ورودی به دقت تحلیل شدند.

دو نقطه ضعف ساختاری آشکار شد. نخست، هزینه و کمیابی: سامانه‌های رهگیر فوق‌العاده گران هستند، شمار کل موجودی آنها محدود است و بسیاری از باتری‌هایشان در تئاترهای مختلف جهان پراکنده‌اند. دوم، محدودیت فنی: بیشتر محاسبات رهگیری بر فرض مسیر بالستیک، یعنی یک قوس قابل پیش‌بینی، استوارند. موشک‌هایی که در حین پرواز مانور می‌دهند، به ویژه در فازهای میان‌مسیر و ترمینال، این محاسبه را به هم می‌ریزند.

از این دو نقطه ضعف، ایران جوهره راهبرد تهاجمی‌اش را استخراج کرد: رهگیری را به یک بازی عددی تبدیل کن، آنگاه آن بازی را ببر. سری پهپادهای شاهد دقیقاً برای این هدف ساخته شد: ارزان در تولید، کوچک به حدی که ردیابی رادار در ارتفاع پایین آن دشوار باشد، و قابل پرتاب به صورت موج انبوه. در مخاصمه ژوئن ۲۰۲۵ گزارش شد که برخی پهپادهای شاهد اصلاً بار انفجاری حمل نمی‌کردند و تنها برای واداشتن اسرائیل به مصرف رهگیرها پرتاب شده بودند. تهران می‌تواند ماهانه حدود ده هزار پهپاد شاهد تولید کند و هیچ خط تولید رهگیر متحدی با این سرعت کار نمی‌کند. پهپادها حدود هفتاد و یک درصد از کل ضربات ثبت‌شده در کارزار ۲۰۲۶ را تشکیل دادند.

در کنار این، برنامه موازی توسعه موشکی ایران موشک‌های بالستیک و کروز کوتاه تا متوسط‌برد با قابلیت‌های فراصوت تولید کرد. شماری از موشک‌های پیشرفته‌تر ایران دارای قابلیت مانور در فاز میان‌مسیر و ترمینال هستند که مسیر رهگیری آنها را غیرقابل پیش‌بینی می‌کند. ایران همچنین کلاهک‌هایی با مهمات خوشه‌ای توسعه داد که زیرمهمات را پیش از رهگیری وسیله حامل پرتاب می‌کنند؛ به این معنا که رهگیری موفق حامل لزوماً از تحویل بار مفید جلوگیری نمی‌کند. زیرساخت تولید و انبارداری به اعماق زمین در تأسیساتی درون کوه‌ها منتقل شد؛ جایی که بمباران سطحی می‌تواند به ورودی‌ها آسیب بزند اما قادر نیست محتوای درون را منهدم کند.

توانمندی‌های تهاجمی دریایی: ناوگان پشه

ایران در مراحل اولیه توسعه نظامی خود تصمیمی گرفت که بیشتر تحلیلگران آن را در ابتدا دست کم گرفتند: ساخت ناوگان دریایی آبی‌پیمای متعارف برای رقابت با آمریکا را کنار گذاشت. ناوهای بزرگ گران، به‌آسانی قابل ردیابی و دقیقاً در معرض همان ضربات دقیقی هستند که آمریکا در آن برتری دارد. از این رو، ایران یک دوگانگی نهادینه کرد: نیروی دریایی ارتش ایران ناوگان متعارف را برای اهداف نمادین و استقرارهای دوربرد حفظ کرد، در حالی که ابزار واقعی رزم، نیروی دریایی سپاه پاسداران بود که به طور خاص برای عملیات آزار و محرومیت در آب‌های کم‌عمق و جزیره‌پوش خلیج فارس طراحی شده بود؛ آب‌هایی که جغرافیایشان فاصله‌ها را فشرده و مزایای نیروی دریایی برتر را تا حد زیادی خنثی می‌کند.

هسته این نیرو را تحلیلگران نظامی «ناوگان پشه» نامیده‌اند: گردان‌های بزرگ قایق‌های کوچک پرسرعت که به شکل گله عمل می‌کنند. این مفهوم ذاتاً نامتقارن اقتصادی است؛ یک موج از قایق‌های تندرو با موشک‌های پرهزینه ناوی نمی‌توان متوقف کرد. در فوریه ۲۰۲۵، سپاه پاسداران حیدر-۱۱۰ را رونمایی کرد، یک کاتاماران کربن‌فایبر با سرعت ۱۱۰ گره دریایی که به عنوان سریع‌ترین قایق رزمی عملیاتی در جهان شناخته می‌شود.

فراتر از شناورهای سطحی، ایران وسایل نقلیه سطحی بدون سرنشین را نیز به عنوان بمب‌های شناور توسعه داد که از ساحل یا سایر شناورها از راه دور هدایت می‌شوند و بدون به‌خطر انداختن جان نیروهای ایرانی عمل می‌کنند. قایق پهپادی یا مهدی، با طولی کمتر از ۱۲ متر و ارتفاع تنها ۱.۵ متر، سه سکوی راکت حمل می‌کند و می‌تواند به یک وسیله انفجاری متحرک تبدیل شود. نیروی دریایی سپاه همچنین زیردریایی‌های کوچک و وسایل نقلیه زیرآبی بدون سرنشین توسعه داده که حملات اشباع چندحوزه‌ای را ممکن می‌سازد؛ حملاتی که تهدیدات به طور همزمان از هوا، سطح آب و عمق دریا می‌رسند.

پس از ضربات آمریکا در سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ که بخش بزرگی از ظرفیت رزم دریایی رسمی ایران را از بین برد، توانایی استقرار قایق‌های مسلح علیه نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری تضعیف محسوسی نیافت؛ بیش از شصت درصد قایق‌های تهاجمی سریع سپاه همچنان سالم هستند. نیروی دریایی سپاه از آن زمان به سمت یک نظام ترانزیت گزینشی در تنگه حرکت کرده که در آن، شناورهای غیر متخاصم شناسایی و از تنگه عبور داده می‌شوند در حالی که ترابری مرتبط با آمریکا و متحدانش هدف قرار می‌گیرد. تنگه نیازی به بسته شدن کامل ندارد تا به هدف راهبردی‌اش برسد؛ ایجاد سطحی از عدم قطعیت و خطر که اپراتورهای تجاری از آن دوری کنند، اثر اقتصادی همانندی به جا می‌گذارد.

توانمندی‌های تهاجمی زمینی: دکترین چریکی و زیرساخت زیرزمینی

نیروهای زمینی ایران برای پیروزی در یک جنگ زمینی متعارف در برابر آمریکا طراحی نشده‌اند. نیروی زمینی سپاه پاسداران با بیش از ۶۱۰٬۰۰۰ نیروی فعال و بیش از یک میلیون نیروی شبه‌نظامی بسیج، برای رزم زمینی نامتقارن تنظیم شده است: جنگ چریکی، درگیری شهری، و نوعی فرسایش طولانی که نیروی اشغالگر را به تحلیل می‌برد نه اینکه آن را در نبردی رویاروی شکست دهد.

جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، سپاه پاسداران را به یک سازمان رزمی آبدیده با تجربه‌ای گران‌بها در ادامه عملیات زمینی در برابر دشمنی مجهزتر تبدیل کرد. جنگ ۲۰۰۳ عراق درس دومی آموخت: هرگز دارایی‌های نظامی متعارف را در معرض هوا و در دسترس ضربات دقیق رها مکن. ایران آنچه یک تحلیلگر آن را «اقتباس از کتاب بازی ویتنام شمالی» نامید را به کار بست؛ کل ظرفیت رزمی به زیرزمین منتقل شد، در تونل‌هایی صدها متر زیر سنگ‌های گرانیتی کوهستانی مدفون شد که کارشناسان سابق نظامی آمریکا باور دارند از دسترس حتی بزرگترین بمب‌های نافذ خارج است. تجهیزات، مهمات، گره‌های فرماندهی و تأسیسات تولید پراکنده و سخت‌شده شدند تا هیچ ضربه‌ای نتواند از نظر راهبردی قطعی باشد.

احتمال وقوع یک جنگ زمینی در ایران، در مواجهه با سپاه پاسداران و دهه‌ها تجربه چریکی در زمینی با آن مقیاس و پیچیدگی، دقیقاً همان چیزی است که هیچ برنامه‌ریز نظامی جدی در واشنگتن یا تل‌آویو آن را پیشنهاد نکرده است.

تمام این توانمندی‌های زمینی، هوایی و دریایی تنها زمانی کارکرد دارند که ساختار فرماندهی هماهنگ‌کننده‌شان بتواند از ضربات ابتدایی سربریدن هرم فرماندهی جان سالم به در برد. این دقیقاً همان چیزی است که دفاع موزاییکی برای تضمینش ساخته شد.

دفاع موزاییکی: بی‌اثر کردن ضربات سربریدن

راهبرد دفاع موزاییکی که در سال ۲۰۰۵ توسط سردار سپاه پاسداران محمدعلی جعفری تدوین شد، یک ساختار فرماندهی انعطاف‌پذیر و غیرمتمرکز با ظرفیت‌های پشتیبان داخلی است. سپاه پاسداران معماری فرماندهی و کنترل خود را به ۳۱ قرارگاه مستقل استانی بازسازماندهی کرد که هر کدام به صورت یک موجودیت مستقل با زرادخانه، ذخایر، توانمندی‌های اطلاعاتی و اختیارات از پیش تفویض‌شده برای اقدامات اضطراری عمل می‌کند. این دکترین به طور آگاهانه برای جلوگیری از فروپاشی سریع حاکمیتی طراحی شده بود که فرماندهی متمرکز عراق در سال ۲۰۰۳ گرفتار آن شد.

این مفهوم با اصل نظامی آلمانی اوفتراگستاکتیک که در جنگ جهانی دوم به کار گرفته شد همانندی دارد؛ اصلی که بر پایه آن فرماندهان بر اساس قصد و هدف عمل می‌کنند نه انتظار برای دستور از بالا، و این به عملیات اجازه می‌دهد حتی هنگامی که فرماندهی ارشد مختل، منهدم یا از دسترس خارج شده به روانی ادامه یابد. اعمال‌شده بر ساختار استانی سپاه پاسداران، اصل همان است: سردار را بکش، سرهنگ‌ها به جنگیدن ادامه می‌دهند. هر قرارگاه استانی ساختار نظامی کاملی در اختیار دارد با یگان‌های بسیج خودش، سلاح‌های خودش، و برنامه‌های احتیاطی از پیش تنظیم‌شده‌ای که می‌تواند بدون مراجعه به تهران اجرا کند.

جنگ سایبری: جبهه نامرئی

توانمندی‌های سایبری ایران بُعدی از دکترین نامتقارن آن است که کاملاً خارج از دسترس دفاع‌های نظامی متعارف عمل می‌کند. از زمان عملیات اپیک فیوری، پراکسی‌های سایبری و هکتیویست‌های مرتبط با ایران به شدت فعال‌تر شده‌اند و حتی با وجود آسیب‌های وارده به سپاه پاسداران و وزارت اطلاعات، انعطاف قابل توجهی نشان داده‌اند. راهبرد سایبری ایران بر تحمیل هزینه نامتقارن تمرکز دارد و تأثیر روانشناختی و فرسایش منابع دشمن را هدف می‌گیرد.

عملیات سایبری ایران به زمان جنگ محدود نیست. نفوذ به کمپین انتخاباتی ترامپ در سال ۲۰۲۴ به بازیگران وابسته به دولت ایران نسبت داده شد و نشان داد که ایران حاضر است قدرت سایبری خود را به درون فرآیندهای سیاسی داخلی دشمنانش تزریق کند. ایران هم از نهادهای دولتی و هم از هکتیویست‌ها بهره می‌گیرد و طیفی از تاکتیک‌ها را برای جاسوسی، اختلال در زیرساخت و عملیات روانشناختی علیه اهداف در آمریکا، اسرائیل و کشورهای خلیج فارس به کار می‌برد.

ارزش راهبردی توانمندی سایبری در منظومه دکترین ایران این است که هزینه تحمیل می‌کند، عدم قطعیت می‌آفریند و سامانه‌های دشمن را بدون عبور از آستانه‌ای که پاسخ نظامی متعارف را تحریک کند، فرسوده می‌سازد. از این منظر، جنگ سایبری خالص‌ترین تجلی رویکرد نامتقارن است و یکی از دشوارترین توانمندی‌هاست که با قدرت هوایی بتوان آن را تضعیف کرد.

تنگه هرمز: کنترل، درآمد و اهرم اقتصادی

راهبرد سپاه پاسداران در قبال تنگه هرمز صرفاً درباره بستن یک آبراه در زمان جنگ نیست. این یک پروژه بلندمدت با دو هدف متمایز است که بسیار فراتر از هر مخاصمه‌ای امتداد می‌یابد.

هدف اول، کنترل جریان است. طی چهل سال، سپاه پاسداران یک معماری محروم‌سازی پیرامون تنگه ساخته که سه جزیره اصلی واقع در مسیرهای کشتیرانی را با شبکه‌ای از دژهای زیرزمینی، قایق‌های تهاجمی، موشک‌های ضدکشتی و سکوهای پرتاب پهپاد در کنترل دارد. بلندپروازی ژرف‌تر این است که کنترل واقعی بر جریان نفت، محصولات پتروشیمی، کودهای شیمیایی و تمام کالاهایی که از خلیج فارس عبور می‌کنند برقرار شود. در محاسبه بلندمدت برنامه‌ریزان راهبردی سپاه، کنترل بر حیاتی‌ترین گلوگاه نفتی جهان به همان اندازه که یک دارایی نظامی است، یک دارایی اقتصادی هم هست که می‌تواند درآمدزایی کند و توازن قدرت مالی منطقه را دگرگون سازد.

هدف دوم، اجبار اقتصادی پادشاهی‌های عرب است. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس اقتصادهای خود را بر صادرات بی‌مانع هیدروکربن و واردات بی‌مانع همه چیز دیگر بنا کرده‌اند. وقتی ایران تنگه را در مارس ۲۰۲۶ بست، شرکت قطرانرژی فورس ماژور اعلام کرد، تولید نفت در سراسر خلیج حداقل ده میلیون بشکه در روز کاهش یافت و قیمت نفت برنت از ۱۲۰ دلار گذشت. آژانس بین‌المللی انرژی آن را بزرگترین چالش امنیت انرژی جهانی در تاریخ نامید. پیام به دولت‌های شورای همکاری سنجیده بود: پایگاه‌های نظامی آمریکا حفاظت نیستند؛ بدهی هستند که شما را در هر جنگی که واشنگتن انتخاب می‌کند شریک و در هر تلافی که پیروی می‌کند هدف می‌سازند.

بستن تنگه درد اقتصادی را در سطح جهانی تحمیل می‌کند. گشودن جبهه‌های همزمان متعدد این فشار را مضاعف می‌کند و دفاع‌های محافظ شرکای شورای همکاری را رقیق می‌سازد.

گسترش افقی: منطقه‌ای کردن جنگ

گسترش عمدی هر مخاصمه فراتر از مرزهای ایران و کشیدن خط مقدم در سراسر منطقه، یکی از کمتر بحث‌شده اما از نظر راهبردی مهم‌ترین ارکان دکترین ایران است.

آمریکا شمار محدودی سامانه پیشرفته پدافند هوایی به کار می‌گیرد. باتری‌های تاد، سامانه‌های پاتریوت و پدافندهای نیروی دریایی قدرتمند اما کمیاب هستند و نمی‌توان آنها را همزمان در همه جا متمرکز کرد. در صورت گسترش افقی مخاصمه، همان سامانه‌ها باید از تأسیسات نفتی عربستان سعودی، زیرساخت امارات، استقرارهای نظامی بحرین و قطر، فضای هوایی اردن و عراق و شهرهای اسرائیل به طور همزمان پوشش دهند. در این صورت پوشش رقیق می‌شود، شکاف‌ها می‌گشایند و هر باتری رهگیری که از یک تأسیسات سعودی دفاع می‌کند یک رهگیر کمتر برای دفاع از تل‌آویو است.

شبکه پراکسی ایران، حزب‌الله در لبنان، حشدالشعبی در عراق، انصارالله در یمن و گروه‌های وابسته در سراسر منطقه، ابزار این گسترش است. هر گروه با ذخایر سلاح و ساختار فرماندهی مستقل خود به صورت نیمه‌مستقل عمل می‌کند و طبق برنامه‌های از پیش تنظیم‌شده به طور همزمان فعال می‌شود تا طرف مدافع را مجبور کند ظرفیت رهگیری‌اش را در چندین تئاتر به طور همزمان تقسیم کند. دکترین گسترش افقی برای پیروزی در یک جنگ طراحی نشده، بلکه برای متلاشی کردن معماری امنیت منطقه‌ای طراحی شده که جنگ بعدی را ممکن می‌سازد. روشن‌ترین نمود این منطق در کارزارهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ بود، آنگاه که موج‌های پراکسی ایران اهدافی در تمام شش کشور شورای همکاری را به طور همزمان هدف گرفت و دولت‌های خلیج فارس را مجبور کرد با پرسشی روبرو شوند که سال‌هاست از آن گریخته‌اند: اگر میزبانی پایگاه‌های آمریکایی شما را هدف می‌کند نه شریک حفاظت‌شده، این ترتیب دقیقاً چه ارزشی دارد؟

درس آموخته‌ها و آنچه پیش روست

واشنگتن و تل‌آویو از آن زمان شکافی جدی در وضعیت دفاعی خود را در مواجهه با دشمنی که رویکرد تهاجمی جدی اتخاذ می‌کند، تشخیص داده‌اند. آمریکا با فوریت در حال بازنگری توانمندی‌های نظامی‌اش است: ظرفیت تولید سامانه‌های رهگیر مختلف به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد، برنامه‌های توسعه پهپادهای کم‌هزینه مشابه با سری شاهد آغاز شده، تحقیق بر فناوری رهگیر کم‌هزینه برای مقابله با موج‌های پهپادی در دستور کار قرار گرفته و هوش مصنوعی در شناسایی، طبقه‌بندی، هدف‌گیری و هماهنگی بین پلتفرم‌ها عمیق‌تر ادغام می‌شود. اینها پاسخ‌های معناداری هستند، اما نیاز به زمان دارند؛ و زمان درست همان منبعی است که مذاکرات جاری آن را می‌بلعد.

جمهوری اسلامی ایران نیز بی‌کار ننشسته است. توسعه و تولید پهپادها و موشک‌ها را ادامه خواهد داد و ذخایری را که در هر دو کارزار کارایی‌شان ثابت شد تجدید و گسترش خواهد داد. تعمیق کنترل بر خلیج فارس و تنگه هرمز اولویت موازی است. در این میان، جمهوری اسلامی بر این متمرکز است که مخاصمه جاری را تا آنجا که می‌تواند از نظر سیاسی پرهزینه، از نظر اقتصادی آسیب‌زا و در افکار عمومی جهانی ناخوشایند سازد.

نتیجه‌گیری

کارزارهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ سخت‌ترین آزمون واقعی بودند که دکترین نظامی ایران تاکنون با آن روبرو شده است. دو تا از بزرگ‌ترین عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل در سال‌های اخیر علیه آن به میدان آمدند. آنچه این کارزارها آشکار کرد باید در سوابق تاریخی ثبت شود.

دکترین نظامی جمهوری اسلامی ایران پایدار ماند. فراتر از این، چیزی را آشکار کرد که دهه‌ها سلطه یک‌طرفه نظامی آمریکا آن را پوشانده بود: ایالات متحده و اسرائیل توانمندی‌های تهاجمی چشمگیری دارند، اما وضعیت دفاعی‌شان شکاف‌های قابل توجهی دارد. آنها برای دشمنی که می‌تواند تنبیه را تحمل کند و در همان حال در مقیاس ضربه بزند، ذخایر رهگیر را تخلیه کند، یک آبراه حیاتی جهانی را ببندد و در سراسر منطقه جبهه‌های همزمان بگشاید آمادگی جدی نداشتند. این نامتقارن‌بودن جهتی داشت که واشنگتن برایش برنامه‌ریزی نکرده بود.

چین با علاقه ویژه‌ای تمام این رویدادها را رصد کرده است. دارایی‌های فضایی، ماهواره‌ها و پلتفرم‌های جمع‌آوری اطلاعات چین در طول هر دو کارزار داده‌های عملیاتی تفصیلی جمع‌آوری کرده و در زمان واقعی ناظر بوده‌اند که سامانه‌های آمریکایی و اسرائیلی چگونه عمل می‌کنند، شکاف‌ها کجا هستند و تاکتیک‌های ایرانی چگونه تکامل یافته‌اند. این مجموعه دانش به پکن برتری‌ای در برنامه‌ریزی برای هر رویارویی آینده با آمریکا می‌دهد که هیچ رزمایش یا شبیه‌سازی‌ای نمی‌تواند جایگزینش شود.

پادشاهی‌های عرب نیز با یک محاسبه مدت‌هاست به تعویق افتاده روبرو شده‌اند. امنیتی که با هزینه‌ای گزاف از واشنگتن خریداری کرده بودند، آنگاه که ضربات ایران همزمان به تمام شش کشور شورای همکاری اصابت کرد، شکننده‌تر از آنچه تبلیغ شده بود ثابت شد. دولت‌های خلیج فارس اکنون در سکوت در حال ارزیابی مجدد این هستند که آیا ثبات بلندمدت بر همکاری منطقه‌ای قابل اتکاتر است، یا برون‌سپاری امنیت به حامیی که پایگاه‌هایش به همان اندازه هر چیز اطرافشان آسیب‌پذیر ثابت شد.

مهم‌ترین تحولی که در جریان است، شاید کمترین نمود را در مذاکرات جاری دارد. ایران به احتمال قریب به یقین به این نتیجه رسیده که هیچ‌یک از توانمندی‌های توصیف‌شده در این مقاله یک بازدارنده دائمی نیستند. موشک‌ها قابل رهگیری‌اند. پهپادها قابل خنثی کردن. پراکسی‌ها قابل تضعیف. تنگه را می‌توان در نظر به زور گشود. توانمندی هسته‌ای متفاوت است. با بمباران نمی‌توان آن را نابود کرد. پس از ایجاد، با مذاکره نمی‌توان از آن صرف‌نظر کرد. و محاسبه راهبردی را به گونه‌ای پایدار دگرگون می‌سازد. ایران شاید از مرحله نتیجه‌گیری درباره نیازش عبور کرده باشد. شاید قبلاً شروع به ساختنش کرده باشد.

نوشته: م. دوار

ژوئن ۲۰۲۶